Beiaarden, luidklokken en uurwerken

Historie

Binnen het bestand van roerende en onroerende monumenten nemen deze instrumenten een bijzondere plaats in. Hun betekenis ontlenen ze doorgaans niet in de eerste plaats aan hun uiterlijk, maar aan de klank die ermee voortgebracht kan worden. De zin van hun behoud hangt daarom sterk samen met het gebruik. De functie van de luidklokken en uurwerken was tweeledig: ten behoeve van het religieuze leven konden de luidklokken de verschillende kerkelijke vieringen en ‘getijden’ aangeven. Daarnaast kregen de klokken bij de opkomst van de steden een maatschappelijke functie, waarbij het gelui belangrijke gebeurtenissen aankondigde.

De eerste beiaarden waren in feite niet meer dan een uitgebreide ‘voorslag’ voor de tijdsaanduiding. Een reeks klokken op toonhoogte werd verbonden met een uurwerk. Als waarschuwing voorafgaand aan het uurslag bracht het uurwerk een automaat in werking waardoor een melodie tot klinken kon worden gebracht. De oudste nog bespeelbare beiaard (1596) in ons land is te vinden in de Speeltoren te Monnickendam. De gebroeders Hemony ontwikkelden in het midden van de 17de eeuw een doeltreffende manier om de klokken te stemmen en vervolmaakte daarmee deze instrumenten.

Torenuurwerken zouden met recht vergeten monumenten kunnen worden genoemd. Ze zijn door hun moeilijk toegankelijke positie, hoog in de toren, dikwijls zo verwaarloosd dat vervanging door moderne apparaten de enige oplossing lijkt te zijn. Daardoor wordt dikwijls een zeer wezenlijk aspect van het verleden, namelijk hoe de voor de vroegere maatschappij zo belangrijke centrale tijdsaanduiding werd uitgevoerd, tenietgedaan. Aan deze torenuurwerken zijn dan in de meeste gevallen weer luidklokken gekoppeld waarbij het uurwerk elk heel of half uur het slagwerk voor de luidklok start.

Als oorspronkelijk gebruik van een kerkgebouw wijzigt, wat betekent dat dan voor het klinkend erfgoed?

Wanneer een kerktoren niet gesloopt wordt maar wel het kerkgebouw zelf, dan kunnen beiaarden, luidklokken en uurwerken in veel gevallen onderdeel blijven van de betreffende torenruimte. Wel dient dan bedacht te worden dat ook deze onderdelen onderhoud en instandhouding behoeven.

Wanneer de betreffende toren gesloopt wordt dan dienen de betreffende onderdelen een passende nieuwe bestemming te krijgen of te worden opgeslagen. Ook hiervoor geldt dat voor verwijdering van de monumentale onderdelen een sloopvergunning is vereist.

Publicaties

Om eigenaren, overheden en erfgoedprofessionals te helpen bij het maken van de juiste keuzes voor behoud voor de toekomst publiceerde de RCE een tweetal specials op haar website.

Luidklokken en beiaarden | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Mechanische torenuurwerken | Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed

Klik op de gewenste link en de pagina op de website van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed opent.