Herbestemmen is het geven van een nieuwe functie aan een bestaand pand, om zo de cultuurhistorische, architecturale en andere waarden voor de samenleving van de historische omgeving te behouden.
Herbestemmen is niet makkelijk. Daar komt veel bij kijken, bovendien moet getoetst worden aan wet- en regelgeving. Bij het herbestemmen van monumenten is een omgevingsvergunning altijd vereist. Ingrepen moeten verdedigbaar zijn, zeker in de context tot de mogelijke aantasting van monumentale waarden. Bij alle vormen van herbestemming is de lokale overheid belangrijk. De gemeenteraad en/of het college besluiten of de maatschappelijke bestemming van het kerkgebouw dient te worden gehandhaafd of dat daarvan kan worden afgeweken. Het wijzigen van het bestemmingsplan maakt dat er nieuwe functies mogelijk worden, maar ook dat het gebouw daardoor meer financiële waarde kan vertegenwoordigen.
Herbestemming en alternatief gebruik van religieus erfgoed kent een lange traditie. Soms gebeurde dat onder druk, zoals tijdens de godsdienstoorlogen in de 16e eeuw. Begin 19e eeuw, na de Franse Revolutie, was nuts- of gebruikswaarde het enige criterium voor herbestemming of bescherming tegen sloop of afbraak. In de 20e eeuw ontstonden nieuwe oplossingen voor herbestemmingen. Door de tijd heen veranderen meningen, inzichten en uitdagingen en is herbestemming ook vanzelfsprekender geworden. Inmiddels hebben meer dan 1.500 van de 7.100 gebedshuizen een andere bestemming gekregen, soms met heel verrassende, uiteenlopende nieuwe functies. Bij het ene gebouw is sprake van minimale aanpassingen, bij het andere zijn de ingrepen aanzienlijk.
Meervoudige en multifunctionele herbestemmingen blijken meer kansen te bieden voor een duurzame herbestemming dan monofunctionele, want een grotere doelgroep wordt zo betrokken. Gemeenschapsfuncties kunnen gecombineerd worden met mogelijke commerciële functies, zodat het gebouw lokaal wordt verankerd. Bij dergelijke herbestemming speelt de gemeenschap regelmatig een belangrijke rol. Burgers voelen zich nauw betrokken.
Wil je eens verschillende soorten herbestemmingen van kerkgebouwen bekijken bezoek dan de website herbestemming.nl die is samengesteld door het Restauratiefonds daarop zijn meer dan 40 voorbeelden te bekijken. De projecten worden daar beschreven vanuit verschillende invalshoeken, zoals opgave, aanpak, programma, financiën, duurzaamheid enz.
Als je met herbestemming aan de slag wilt gaan is het belangrijk kennis te hebben over bijvoorbeeld interieurs, de religieuze betekenis en herbestemming, de onttrekking aan de eredienst, orgels en ander klinkend erfgoed, het kettingbeding en de omgevingswet. Ook inzicht in de werkwijze en uitgangspunten van de kerkeigenaren van de verschillende geloofsrichtingen is belangrijk. Je vindt meer over deze en andere onderwerpen die van belang kunnen zijn bij herbestemming via de blokjes onderaan deze pagina.