In Nederland zijn de kerkgebouwen, in tegenstelling tot bijvoorbeeld België en Frankrijk waar dit bij wet geregeld is, niet in het bezit van de burgerlijke gemeente. Een burgerlijke gemeente is op een aantal plekken wel juridisch eigenaar van de kerktoren. Soms komt het nu ook voor dat gemeenten besluiten om kerkgebouwen in eigendom te nemen.
In Nederland komt het regelmatig voor dat de burgerlijke gemeente juridisch eigenaar is van alleen de kerktoren en de luidklok, terwijl het kerkgenootschap eigenaar is van het kerkgebouw zelf. Deze vorm van gesplitst eigendom is ontstaan in de Franse tijd en heeft nog altijd gevolgen voor beheer, onderhoud en juridische verantwoordelijkheid.
Historische oorsprong (1798):
In 1798 werden kerkelijke bezittingen wettelijk gescheiden. Omdat kerktorens destijds ook een publieke functie hadden, bijvoorbeeld als uitkijkpost, herkenningspunt voor navigatie en hulpmiddel bij brandbestrijding, kwamen veel torens in handen van de burgerlijke overheid.
Onderhoud en verzekering:
Bij gesplitst eigendom is de burgerlijke gemeente doorgaans wettelijk en financieel verantwoordelijk voor het onderhoud en de verzekering van de kerktoren. Het kerkgenootschap draagt meestal zorg voor het onderhoud van de rest van het kerkgebouw.
Kadastrale registratie: In de praktijk blijkt geregeld dat een kerktoren formeel eigendom is van de gemeente, terwijl in het Kadaster ten onrechte het kerkgenootschap als eigenaar staat vermeld. Dat kan leiden tot onduidelijkheid over verantwoordelijkheden en rechten.
Meer weten
Open de pagina Kerktorens op deze website of ontdek meer over kerktorens in de speciale uitgave “Zicht op kerktorens” die in 2024 is samengesteld door Kerk & Co in opdracht van het Programma Toekomst Religieus Erfgoed. Deze rapportage staat bol van informatie over de kerktorens in Nederland. Waar staan ze, wat is hun geschiedenis en hoe staan ze erbij? Bekijk de brochure via voorgaande link.
Gemeenten gaan soms ook over tot het aankopen van kerkgebouwen. Redenen zijn dan het voorkomen van leegstand, het beschermen van historische dorps- of stadsgezichten of om maatschappelijke herbestemming te realiseren.
Enkele voorbeelden zijn:
Gemeente Zoetermeer in februari 2025 besloot het college om over te gaan tot aankoop van het voormalige kerkgebouw de Oase ten behoeve van de wijkontwikkeling Meerzicht.
Gemeente Zaanstad heeft de Kogerveld kerk aangekocht, het voormalige kerkgebouw wordt omgevormd tot een ontmoetingsplek. De omliggende wijk wordt uitgebreid met 3000 woningen en kent tot nu toe weinig voorzieningen voor maatschappelijke en culturele organisaties. Met de aankoop van het voormalige kerkgebouw zet de gemeente Zaanstad in op het creëren van mogelijkheden hiervoor.
Gemeente Zaltbommel: de gemeente heeft de Gasthuiskapel overgenomen van de Stichting Gasthuiskapel omdat de onderhoudskosten te groot werden voor de stichting. Op deze manier wil de gemeente dit belangrijke erfgoed behouden.
Gemeente Son en Breugel kocht de Petrus Bandenkerk aan en behoedde het gebouw voor sloop. Inmiddels is het gebouw getransformeerd tot het Dommelhuis, waarin functies zoals de bibliotheek, een theater en een onderkomen voor de plaatselijke harmonie zijn opgenomen.